«Έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα»...

«Αλαφροΐσκιωτε καλέ, για πες απόψε τι ’δες»

Η περιδιάβαση στον γυναικείο ψυχισμό διαγράφεται με ενάργεια στο ομαδικό όνειρο για τα νερά που κυλούν μέχρι τη θάλασσα «βαστώντας» τις ποιότητές τους, ενώ έξω οργιάζει η βλάστηση και οι μυρωδιές έρχονται, με σύμμαχο πολιορκητή και το ίδιο το αεράκι, για να εισβάλουν στον κατακερματισμένο εαυτό και να τον υποβάλουν στην ύστατη δοκιμασία.

Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι συντέθηκαν σε τρία διαφορετικά σχεδιάσματα, υπό το κράτος του προσωπικού συγκλονισμού του Σολωμού (που έτσι κι αλλιώς ήταν ποιητής σπαραγμάτων, χαρακτηριστικός ποιητής του infinito και ποιητής πρωτίστως ιταλόφωνος). Το θέμα της πολιορκίας του Μεσολογγίου επανευρίσκεται στον Ύμνο εις την Ελευθερία και στη Γυναίκα της Ζάκυθος, όπου πρωταγωνιστούν οι γυναίκες της πολιορκημένης πόλης, υπό την ιδιότητα του επαίτη. Ο ποιητικός τόπος οικοδομείται με λέξεις νατουραλιστικά συναρθρωμένες και μεταφυσικά μεταπλασμένες, ώστε να αποδοθεί το κλίμα ηθικής ανάτασης που παράγεται από την ενεργή, ηθελημένη θυσία. «Και μες στης λίμνης τα νερά, με πόθο και μ’ ασπούδα, έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα»: Η περιδιάβαση στον γυναικείο ψυχισμό διαγράφεται με ενάργεια στο ομαδικό όνειρο για τα νερά που κυλούν μέχρι τη θάλασσα «βαστώντας» τις ποιότητές τους, ενώ έξω οργιάζει η βλάστηση και οι μυρωδιές έρχονται, με σύμμαχο πολιορκητή και το ίδιο το αεράκι, για να εισβάλουν στον κατακερματισμένο εαυτό και να τον υποβάλουν στην ύστατη δοκιμασία:

«Τρέμει η ψυχή και ξαστοχά γλυκά τον εαυτό της»

Απρίλιος 1826: το δεύτερο θεματικό επίκεντρο της σκηνικής σύνθεσης Ελεύθεροι Πολιορκημένοι είναι η ιστορική μνήμη της Εξόδου. Αγιοποιημένοι, οι Εξοδίτες του Μεσολογγίου μεταπλάθονται σε σύμβολα μιας υπέρτατης αξίας, που στην κοινότοπη, τετριμμένη και παρεφθαρμένη αντίληψη ενός σκολιαρόπαιδου ακούει στο όνομα «Ελευθερία». Η παράσταση επικεντρώνει σε μεγάλο βαθμό στην αποκατάσταση της ηθικής διάστασης που ενέχεται στη λέξη αυτή, αποκαθαίροντάς την από τις δευτερογενείς νοηματοδοτήσεις της: όχι, ελευθερία δεν είναι η διαδικασία αποτίναξης ενός εξωτερικού δυνάστη, είναι η διαδικασία λύτρωσης από τον ζυγό ηθικής υποδούλωσης στον εαυτό:

Όταν πάνω, στο σπίτι το πιο αψηλό δεν κυματίζει καμιά σημαία - τότε λέγεσαι ελεύθερος – (...) Κι όταν δε λέγεσαι Μαρία, Γιώργης ή Ιμπραήμ· όταν δε λέγεσαι τίποτα- τότε λέγεσαι ελεύθερος- Κι όταν σε πολιορκεί όχι η νύχτα αλλά το γιασεμί – τότε λέγεσαι ελεύθερος- Ακούς Αντρέα, ακούς Χριστίνα;- Λεύτερος είσαι όταν δεν σου μείναν αλυσίδες ούτε να δεθείς ούτε να δέσεις - τότε είσαι ελεύθερος- (...) Ακούτε Βάγιες και Μυρσίνες; Ακούτε Ιάσονες και Αλέξανδροι; Ακούτε αδέρφια που δε θα ξαναδείτε ουρανό;- Λεύτερος είσαι όταν όπου κι αν κοιτάξεις βλέπεις Θεό – τότε είσαι Ελεύθερος!

Ελευθερία δεν είναι ένα κενό φώνημα, ελευθερία είναι ένα βίωμα ταυτισμένο με την αναγέννηση της φύσης, τον έρωτα, την ανάσα του ευτελέστερου εντόμου και τον καλπασμό της ποιητικής φαντασίας:

Ἔπαψα νὰ ζηλεύω τὸ πουλάκι ποὺ βρῆκε ἕνα μικρὸ σπόρο καὶ τραγούδησε. Ἀλλὰ ὅπως αὐτὸ τὸ πουλί, ὅταν ἡ καλοκαιρινὴ ζέστη φλογίζει τὴ φύση, βρίσκει τὴν εὐτυχία του στὴ δροσερὴ σκιὰ καὶ τὴ δέχεται μὲ τὴ μικρὴ ψυχή του καὶ μ' ἕνα φευγαλέο κελάϊδημα, ἔτσι κι ἐγώ, ἀπὸ τὴ δίνη τῶν ὁπλισμένων ἐχθρῶν ποὺ μὲ κυκλώνουν, πολυάριθμοι, θορυβώδεις, θριαμβευτικοί, βρίσκω καταφύγιο σ' αὐτὸν ἐδῶ τὸ χῶρο ὅπου ἔχουν συγκεντρωθεῖ ὅλοι οἱ θρόνοι τῆς γῆς - μιλῶ γιὰ σένα, ὢ εὐεργετικὸ ὄρυγμα ποὺ θὰ ἀνατιναχτεῖς τὰ ξημερώματα. [1]

Άκρατος ιδεαλισμός και ρομαντισμός

Με μουσική εμπνευσμένη από τα μετρικά σχήματα του Λόρδου Βύρωνα, ο συνθέτης και σκηνοθέτης μελοποιεί το «When we two parted» για να αποδώσει τον χωρισμό των ζευγαριών κατά την Έξοδο, θέμα τόσο συγκλονιστικό όσο και η αντίθεση της οργιαστικής αναγέννησης της φύσης προς τον μαρτυρικό θάνατο των πολιορκημένων.

«Σιωπηροί και δακρυσμένοι» οι μάρτυρες της απορφανισμένης πόλης αποφασίζουν να προβούν στην απονενοημένη ενέργεια της Εξόδου, για να γίνουν αιώνια σύμβολα της αδάμαστης ανθρώπινης φύσης: «Εμείς τα πάθη μας θα τα βουτήξουμε στη θάλασσα να τα βρούνε οι βουτηχτάδες κι οι μπουρλοτιέρηδες». Ο μύθος του Αη-Γιώργη που έγραψε ο Γιώργος Στεφανακίδης είναι ο κρίκος που συνδέει τις γυναίκες που θα βάλουν τον δαυλό της έκρηξης στην πυριτιδαποθήκη με την αγιότητα:

Να σας πω εγώ την ιστορία του Αη-Γιώργη του πολεμιστή, πώς εφόνευσε το δράκο κι εχριστιάνεψε ολάκερη πολιτεία μονάχος του και τότες να καταλάβετε για τον πόλεμο· ότι δεν πάει μήτε με τα κανόνια μήτε με τα χρυσάφια· με τη λευτεριά βαδίζει. Που αν την έχεις στα στήθια σου ανάμεσα χαραγμένη δεν έχεις να φοβάσαι πόνο, αδικιά ή θάνατο.

Στο ανθρώπινο αυτό υλικό που σφύζον, αναγεννώμενο εκ της κόνεώς του, χαράσσεται στο συλλογικό ασυνείδητο ως εικονοστάσι Αγίων, ο συνθέτης προσθέτει τον δικό του μύθο. Πολλοί από τους στίχους («Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί κι η μάνα το ζηλεύει», λόγου χάριν) που έχουν διαμορφώσει τη νεοελληνική μας αντίληψη για την εθνεγερσία του ’21, μεταπλάθονται σε «αγερμό» νεκρών στον κατάλογο των ονομάτων του συνταξιούχου αρχιστρατήγου Νικολάου Κολόμβα: πρόκειται για το πόνημα ενός ζωντανού απογόνου των Εξοδιτών Μεσολογγιτών που με την έρευνά του ενέπνευσε, εμπλούτισε και διαμόρφωσε, τελικά, την τόσο πρωτότυπη και συγκινητική αυτή σκηνική σύλληψη.

«Νύχτα γιομάτη θαύματα, νύχτα σπαρμένη μάγια»

Οι ενδυματολογικές επιλογές της Ελευθερίας Δομένικου παραπέμπουν στην εποχή, όμως διατηρούν ανοικτή πρόσβαση στη συμβολική χρήση του υφάσματος: το κόκκινο ύφασμα μεταπλάθεται σε βρέφος, σε εργόχειρο, σε αντικείμενο μόχθου, σε ρούχο που πλένεται, σε λάβαρο, σε κερί, σε ρούχο που φοριέται, σε αίμα που κυλά. Επιλογές που υπογραμμίζονται από την άκρως διακριτική συνθήκη φωτισμού που επιλέγει ο Χάρης Αγγέλου: ο ηθοποιός λειτουργεί κεντρικά ως αφηγητής, ως το alter ego του ποιητή και ως στιβαρός «ραψωδός» που, ως Πνευματικός, θα πει: «Σὰν σκιὰ πλανιέται τὸ κοπαδάκι μου μέσα στὴ νύχτα μὲ τ' ἄστρα, νύχτα δροσερὴ ἀπὸ τὶς προσευχές, γαλήνια σὰν νὰ εἶχε βρέξει ψωμὶ ὁ οὐρανός».

Ελευθερία είναι το οικοδόμημα που κτίζεται με τα υλικά του ονείρου και στεριώνει με τη θυσία. Το μοτίβο της εξαῢλωσης αναγορεύει τις γυναίκες σε οσιομάρτυρες και τις αναλώνει, θραύοντας τους παραδοσιακούς τους ρόλους.

Ο σκηνοθέτης δημιουργεί με την κιθάρα του το μουσικό «χαλί» για να εκδιπλώσει τις έξοχες φωνητικές της δυνατότητες η Μάιρα Μηλολιδάκη, μια εκ των τριών ηθοποιών που στελεχώνουν την παράσταση. Η ερμηνεία της Λίνας Τριανταφύλλου στο βιολοντσέλο αναδεικνύει μια νέα καλλιτέχνιδα που συναισθάνεται το θεατρικό δρώμενο και εντάσσεται με πρωτότυπο και συγκινητικό τρόπο σ’ αυτό. Υψηλός βαθμός συγκίνησης διαπνέει τη δεύτερη γυναικεία μορφή της Εβελίνας Αραπίδη, που με το μεσογειακό της δέμας και το έντονο βλέμμα της εκφέρει συγκλονιστικά τους βαρύνοντες στίχους: «... κι ελεύθεροι να μείνουν, εκείθε με τους αδερφούς, εδώθε με το Χάρο». Η Στέλλα Χατζημιχελάκη, τέλος, αναλαμβάνει τον ρόλο της γειωμένης γυναικείας αφήγησης και παραπέμπει στη νίκη του Αη Γιώργη πάνω στον δράκοντα της τυραννίας και στο μαρτύριο, τον σπαραγμό της σάρκας και τον αποκεφαλισμό του, μέχρι τον αποχωρισμό του κορμιού από την ψυχή. Ελευθερία είναι το οικοδόμημα που κτίζεται με τα υλικά του ονείρου και στεριώνει με τη θυσία. Το μοτίβο της εξαῢλωσης αναγορεύει τις γυναίκες σε οσιομάρτυρες και τις αναλώνει, θραύοντας τους παραδοσιακούς τους ρόλους: σαν να ηχεί μια σάλπιγγα ενοποίησης όλων των θηλυκρατών δυνάμεων της φύσης σε ένα σύνθημα χειραφέτησης για το «γκολφισταυρό στον Άδη».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

[1]. Ho cessato d' invidiare l’ uccelletto che trov’ un granello e cantava. ¦a co uccello, mentre l' ardore estivo infuoca la natura, trova il suo bene nell’ ombra fresca e l’ accoglie colla piccola anima e con qualche suono fuggevole, cos’ io dal vortice degli armati che mi cingono numerosi, strepitanti, trionfanti, mi ricovro in luogo dove sono raccolti tutti i troni della terra - Ιο parlo di te, ὁ benefica Mina dell’ alba (με τη φωνή της Μάρθας, σε μετάφραση του Ιάκωβου Πολυλά από τα Ιταλικά).