«Τσάι στη Σαχάρα»: Έρωτας και υπαρξισμός στην έρημο

Art is a by-product of existence
Τennessee Williams

Η διαφορά τουρίστα και ταξιδιώτη είναι ότι ο τουρίστας δεν βλέπει την ώρα να επιστρέψει στον τόπο του, ενώ ο ταξιδιώτης κινείται αργά από τόπο σε τόπο και κάθε στιγμή προσπαθεί να αφομοιωθεί με τους ρυθμούς και τον τρόπο ζωής του τόπου όπου βρίσκεται. Οι αραβόφωνες κατοικημένες περιοχές της βόρειας Αφρικής που ανήκουν ακόμη στη γαλλική επικράτεια είναι ο ιδεώδης «ουδέτερος» τόπος, ιδιαίτερα όταν ο ταξιδιώτης απομακρύνεται από τις παράκτιες περιοχές και διεισδύει στα εσώτερα, ερημώδη ή ορεινά τοπία των χωρών αυτών.

Η διαφορά τουρίστα και ταξιδιώτη είναι ότι ο τουρίστας δεν βλέπει την ώρα να επιστρέψει στον τόπο του, ενώ ο ταξιδιώτης κινείται αργά από τόπο σε τόπο και κάθε στιγμή προσπαθεί να αφομοιωθεί με τους ρυθμούς και τον τρόπο ζωής του τόπου όπου βρίσκεται.

Ο Πορτ Μόρσμπι, ο ήρωας του βιβλίου του Πολ Μπόουλς στο Τσάι στη Σαχάρα, όπως και γυναίκα του η Κιτ, είναι δύο «καταραμένοι» Αμερικανοί με ασήκωτες αποσκευές, διαρκώς ανικανοποίητοι και απολύτως υπερόπτες. Και μαζί τους ο τρίτος χαρακτήρας του βιβλίου, ο Τάνερ. Διεισδύοντας στην έρημο της Αλγερίας, στο χωριό Μπου Νούρα, ο Πορτ συναρπάζεται από την ιδέα της διαρκούς μετακίνησης, ενώ οι όλο και πιο παράξενες συνθήκες οδηγούν την Κιτ στα όρια της καταστροφής.

Μια νεανική καταγραφή από την Ταγγέρη

Η αίσθηση της χειραφέτησης από τους ειθισμένους μηχανισμούς του σώματος και της ψυχής επιτυγχάνεται σταδιακά σε αυτό το μυθιστόρημα: η πρωτόγονη φύση που καιροφυλακτεί για να αρχίσει το διαβρωτικό της έργο, η ομορφιά του τοπίου και, παράλληλα, η τρομακτική συνειδητοποίηση της απομάκρυνσης από τις αστικές συνήθειες, όλα αυτά συνθέτουν «μια πραγματική αλληγορία της πνευματικής περιπέτειας στην οποία αποδύεται ο συνειδητοποιημένος άνθρωπος της εποχής μας», θα γράψει χαρακτηριστικά ο Τένεσι Ουίλιαμς αναφερόμενος στο μυθιστόρημα αυτό. Από τα αγαπημένα βιβλία του Ουίλιαμς, το Τσάι στη Σαχάρα παρακολουθεί την πορεία της περίεργης ανθρώπινης τριάδας προς τα βάθη της υπερσαχάριας Αφρικής, στην προσπάθειά τους αν απομακρυνθούν από τη νεοϋορκέζικη ιντελιτζέντσια που τους στοιχειώνει. Η κυρίαρχη διάθεσή τους είναι ένα είδος ντελίριου, μια πυρετώδης τάση φυγής, μαζί με τη στιγμιαία αίσθηση της μοναξιάς ως κατάκτησης και ως μύησης. Προπάντων, δε, με την απομυθοποίηση της αντικειμενικότητας του χρόνου.

Η ψυχοσυναισθηματική ολοκλήρωση του Πολ Μπόουλς μπορεί, κατά περίπτωσιν, να γίνει αφόρητη για τον αναγνώστη που δεν αποδέχεται την ενηλικίωση και τη γήρανσή του. Η αλήθεια, σε αυτό το βιβλίο, διαδραματίζει τον ρόλο του πραγματικού «καταφυγίου» από τις ψευδαισθήσεις και τους εξωραϊσμούς. Ακριβώς όπως και το παραπέτασμα του ουράνιου θόλου, τόσο στο βιβλίο όσο και στην ταινία που βασίστηκε σ’ αυτό. Γιατί η ιστορία είναι, λίγο-πολύ, γνωστή σε όλους μας από την ομώνυμη ταινία του Μπερτολούτσι. Ένα φιλμ όπου βρήκαμε ερεθίσματα για να ανανεώσουμε την υπαρξιακή μας βάσανο εκείνης της δεκαετίας: ο υγρός ουρανός και το λαρυγγικό τραγούδι των Τουαρέγκ ακόμη ηχεί στ’ αυτιά μας. Και, μετά την ταινία, το βιβλίο το είχαμε πρωτοδιαβάσει σε μετάφραση Λουκά Θεοδωρακόπουλου από τις εκδόσεις Απόπειρα το 1991. Το σκηνικό της εποχής (1948), το απόγειο της γαλλικής αποικιοκρατίας, καλεί την beat λογοτεχνία να καταθέσει τη δική της οπτική, σ’ ένα βορειοαφρικανικό τοπίο απόλυτα αποξενιστικό: τόσο για τη λεκτική επικοινωνία των ανθρώπων όσο και για την ψυχική τους επαφή. Η αναζήτηση ενός «απολεσθέντος παραδείσου» συνοδεύει τους τρεις ταξιδευτές – αυτό ήταν και το αρχικό κίνητρο του ταξιδιού αυτού, που στάθηκε ουσιαστικά ο νέος τόπος κατοικίας του συγγραφέα.

Ένα βιβλίο αλλιώτικο από τ’ άλλα

Ο Τάνερ, βαθύτατα ερωτευμένος με την Κιτ Μόρσμπι, εξερευνά τα τοπία, τα συναισθήματα και τη σεξουαλικότητά του. Ο Πορτ θα πεθάνει μόνος του από τύφο στα βάθη της ερήμου, ενώ η Κιτ, γεμάτη ενοχές για το σύντομο ειδύλλιό της με τον Τάνερ, θα οδηγηθεί στην τρέλα.

Μέσα στη γενικότερη τάση να δημοσιεύονται μυθιστορήματα από συγγραφείς που έγερναν προς το τέλος της τρίτης δεκαετίας της ζωής τους, ο Μπόουλς άρχισε να γράφει το Τσάι στη Σαχάρα στη Φεζ το 1948 και, υπό τη διαρκή επήρεια χασίς και καννάβεως, το έκανε να εξελιχθεί ως adventure story και το ολοκλήρωσε, ενώ μετακινούταν από το Μαρόκο στην Αλγερία. Πιστός στην πεποίθησή του ότι ο δυτικός πολιτισμός θα αποτύγχανε να κατακτήσει όλον τον κόσμο, ο συγγραφέας προίκισε με ατμόσφαιρα νοσταλγίας και με θολές πινελιές ηδονής το μυθιστόρημά του. Ο Τάνερ, βαθύτατα ερωτευμένος με την Κιτ Μόρσμπι, εξερευνά τα τοπία, τα συναισθήματα και τη σεξουαλικότητά του. Ο Πορτ θα πεθάνει μόνος του από τύφο στα βάθη της ερήμου, ενώ η Κιτ, γεμάτη ενοχές για το σύντομο ειδύλλιό της με τον Τάνερ, θα οδηγηθεί στην τρέλα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται κυρίως στη μυθοπλασία περί ταξιδιού της Τζέιν Μπόουλς, συζύγου του Πολ Μπόουλς στη Σαχάρα: ήδη στην εισαγωγή ο συγγραφέας διευκρινίζει πως όλα τα επεισόδια που παραθέτει λαμβάνουν χώρα στην Αλγερία, παρά τη γενικευμένη πεποίθηση του κοινού πως ο τόπος δράσης είναι το Μαρόκο.

«Ο ουρανός κρύβει πίσω του τη νύχτα και προστατεύει τους ανθρώπους από τον τρόμο που βρίσκεται εκεί πάνω»: η απαρτίωση της θεώρησης του μεσήλικα Πολ Μπόουλς παραπέμπει στους Ευρωπαίους γαλλόφωνους υπαρξιστές συγγραφείς του εικοστού αιώνα, στον Ζενέ, στον Καμύ, στον Σαρτρ, στον Ζιντ, σε συγγραφείς που, με τον έναν τρόπο ή τον άλλον, επιδίωξαν την «ονειρώδη» απομάκρυνσή τους από τους διανοουμενίστικους κύκλους της μητρόπολης. Το πνευματικό αποτύπωμα της ταραχώδους εκείνης εποχής υπάρχει, όπως υπάρχει και σε ένα βιβλίο πολεμικών αναμνήσεων, με τη διαφορά ότι το πεδίο της μάχης στην προκειμένη περίπτωση είναι η τελευταία αύρα της νεότητας πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις. Και, θα προσέθετα, η πρώτη ουσιαστική αύρα της νεωτερικότητας στη λογοτεχνία.

Ο Πολ Μπόουλς και ο Μπερνάντο Μπερτολούσι το 1990, στα γυρίσματα της ταινίας. Η ταινία Τσάι στη Σαχάρα, κλείνει με τον ίδιο τον Μπόουλς  σε καφέ στην Ταγγέρη, όπου μονολογεί για το πεπερασμένο της ζωής και την αξία της κάθε στιγμής.

Ο αεικίνητος Πολ Μπόουλς

Ο Πολ Μπόουλς γεννήθηκε στο Κουίνς της Νέας Υόρκης από οικογένεια με οικονομική άνεση. Μια κακή σχέση με ένα αυταρχικό πατέρα καταγράφεται στα πρώτα βιογραφικά του στοιχεία. Ήδη το παιδί έγραφε στα τέσσερά του ποίηση και μουσική. Στα δεκαεπτά του έδωσε προς δημοσίευσιν το ποίημά του «Spire Song», ενώ το ενδιαφέρον του για την jazz παρεμποδίστηκε από τον πατέρα του. Το 1928 φοιτούσε στο πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, όπου ήρθε σε επαφή με την Έρημη χώρα του Έλιοτ, καθώς και με τη μουσική του Ντιουκ Έλινγκτον, το Γρηγοριανό Μέλος και τα μπλουζ.

Το 1929 αναχώρησε απροειδοποίητα για το Παρίσι, όπου συνδέθηκε με τον Τριστάν Τζαρά. Με την επιστροφή του στη Νέα Υόρκη εργάσθηκε σε βιβλιοπωλείο του Μανχάταν και ξεκίνησε το ημιτελές του μυθιστόρημα Without Stopping. Παρά την πρόσκαιρη επιστροφή του στο πανεπιστήμιο, μέσα σε ένα εξάμηνο αναχώρησε μαζί με τον Άαρον Κόπλαντ για το Παρίσι. Το φθινόπωρο του 1930 άρχισε να συνθέτει τη δική του Σονάτα για Όμποε και Κλαρινέτο που παρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη έναν χρόνο αργότερα. Στο Παρίσι, έγινε μέλος του λογοτεχνικού κύκλου της Γερτρούδης Στάιν, με της οποίας την παρότρυνση επισκέφθηκε την Ταγγέρη το καλοκαίρι του 1931. Μετέβη στο Βερολίνο, όπου γνώρισε τους συγγραφείς Στίβεν Σπέντερ και Κρίστοφερ Ίσεργουντ, και επέστρεψε στη Βόρεια Αφρική, για μια περιπλάνηση στο Μαρόκο, τη Σαχάρα, την Αλγερία και την Τυνησία.

Λόγω του Μπόουλς, η Ταγγέρη έγινε τόπος «προσκυνήματος» δημιουργών όπως ο Τρούμαν Καπότε, ο Τένεσι Ουίλιαμς, ο Γκορ Βιντάλ, αλλά και beat λογοτεχνών, όπως ο Άλεν Γκίνζμπεργκ, ο Ουίλιαμ Μπάροουζ και ο Γκρέγκορι Κόρσο.

Στη Νέα Υόρκη επέστρεψε το 1937. Έναν χρόνο μετά παντρεύτηκε τη συγγραφέα Τζέιν Όουερ. Την επόμενη δεκαετία απέκτησε φήμη ως συνθέτης και ως τέτοιος συνεργάστηκε με τον Όρσον Γουέλς, τον Τένεσι Ουίλιαμς και άλλους δημιουργούς. Μετά από μια σύντομη διαμονή στη Γαλλία, το ζεύγος Μπόουλς (γνωστό και για τις παράλληλες, ομοφυλόφιλες και λεσβιακές, αντίστοιχα, επιδόσεις του) αποτέλεσε αντικείμενο σχολίων και συναναστροφής της πνευματικής ελίτ της πόλης. Το 1945 ο Πολ Μπόουλς έγραψε το διήγημα «A Distant Episode», παρακινούμενος από την επιμονή της Τζέιν να ασχοληθεί με το πεζό. Το πρώτο του μυθιστόρημα είχε τον τίτλο Two Serious Ladies (1943). Όταν μετακινήθηκε οριστικά στην Ταγγέρη, η Τζέιν τον ακολούθησε για έναν χρόνο. Ο τίτλος του μυθιστορήματος που έγραψε εκεί (The Sheltering Sky) ήταν εμπνευσμένος από το τραγούδι «Down Among the Sheltering Palms», ένα τραγούδι που άκουγε συχνά ως παιδί. Το βιβλίο δημοσιεύθηκε το 1949. Το 1950 ο Μπόουλς δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή διηγημάτων A Little Stone, ενώ το δεύτερο μυθιστόρημά του Let It Come Down δημοσιεύτηκε το 1952 και το τρίτο, το The Spider’s House, το 1955, έναν χρόνο πριν από την ανεξαρτησία του Μαρόκου. Το 1952 αγόρασε ένα μέρος του νησιού Ταπρομπάν, στην ακτή της Κεϋλάνης, όπου άρχισε να γράφει το μυθιστόρημα The Spider’s House κατά τους χειμερινούς μήνες, διατηρώντας την Ταγγέρη ως ορμητήριο του καλοκαιριού. Λόγω του Μπόουλς, η Ταγγέρη έγινε τόπος «προσκυνήματος» δημιουργών όπως ο Τρούμαν Καπότε, ο Τένεσι Ουίλιαμς, ο Γκορ Βιντάλ, αλλά και beat λογοτεχνών, όπως ο Άλεν Γκίνζμπεργκ, ο Ουίλιαμ Μπάροουζ και ο Γκρέγκορι Κόρσο.

Μετά τον θάνατο της Τζέιν στη Μάλαγκα, το 1973, συνέχισε να ζει στην Ταγγέρη, ενώ διηύθυνε εργαστήρια δημιουργικής γραφής στο Μαρόκο.

Μεταξύ 1957 και 1973 τον απασχόλησε σοβαρά η σταδιακή επιδείνωση της υγείας της Τζέιν. Από το 1959 ως το 1961 μαγνητοφώνησε μια ευρύτατη γκάμα έθνικ μουσικής του Μαρόκου, που περιλάμβανε και μουσική των σεφαραδιτών εβραίων της Μεκνές και της Εσαουίρα. Επίσης, μετέφρασε βιβλία του Μωχάμετ Τσούκρι, του Άχμεντ Γιακούμπι, του Λάρμπι Λαγιάχι και του Μωχάμετ Μράμπετ. Το φθινόπωρο του 1968 επισκέφθηκε το San Fernando Valley State College και δίδαξε Ευρωπαϊκό Μυθιστόρημα στην Καλιφόρνια. Μεταξύ 1970 και 1994 διατήρησε, μαζί με τον Ντάνιελ Χάλπερν, το λογοτεχνικό περιοδικό «Antaeus», όπου και δημοσίευσε το διήγημά του «Afternoon with Antaeus». Μετά τον θάνατο της Τζέιν στη Μάλαγκα, το 1973, συνέχισε να ζει στην Ταγγέρη, ενώ διηύθυνε εργαστήρια δημιουργικής γραφής στο Μαρόκο. Μαθητές του υπήρξαν ο Ροντρίγκο Ρέι Ρόζα (στον οποίο κληροδότησε και την περιουσία του) και ο Μάρκ Τέριλ. Το 1982 δημοσίευσε στο «Time» της Νέας Υόρκης τη συλλογή Tales From Morocco, που περιλάμβανε θραύσματα ιστοριών, ανέκδοτα και ταξιδιωτικές εντυπώσεις. Το 1985 μετέφρασε στα αγγλικά το διήγημα του Μπόρχες «Τα κυκλικά ερείπια», που περιλήφθηκε σε μια συλλογή μεταφράσεών του με τίτλο: Με ξύπνησε, και γι’ αυτό τη σκότωσα. Επίσης, μετέφρασε Ζαν Πολ Σαρτρ, Ιζαμπέλ Έμπελχαρτ, Αντρέ Πιερ ντε Μαντριάργκ, Τζόρτζιο ντε Κίρικο, Ντενίζ Μοράν, Πολ Κολινέ, Πολ Μαγκρίτ, Φράνσις Πονζ και Ραμόν Σέντερ.

Ο Πολ Μπόουλς, μετά από μια περίοδο με αναπνευστικά προβλήματα, πέθανε από έμφραγμα στις 18 Νοεμβρίου 1999, σε ηλικία 88 ετών.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδ. Κριτική.

Τσάι στη Σαχάρα
Paul Bowles
Μτφρ. Νίκος Α. Μάντης
Μεταίχμιο 2019
Σελ. 448, τιμή εκδότη €16,60

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ PAUL BOWLES