alt

Για το μυθιστόρημα της Μαρίας Μαυρικάκη «Περαστικά» (εκδ. Αίολος).

Της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

Η ελληνική δημόσια διοίκηση δεν φιγουράρει ανάμεσα στα θέματα που εμπνέουν τους μυθιστοριογράφους. Οι αναποτελεσματικές και δυσλειτουργικές κρατικές υπηρεσίες, που επηρεάζουν λίγο ως πολύ τη ζωή όλων μας και από τις οποίες λίγες εκσυγχρονίστηκαν εις βάθος τα πρόσφατα χρόνια, συνήθως υπό την «πίεση της Ευρώπης», μάλλον απωθούν ή εν πάση περιπτώσει δυσκολεύουν τους συγγραφείς, όπως συμβαίνει και στην εξωλογοτεχνική, απτή πραγματικότητα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα ζήτημα που καταλαμβάνει τόσο χώρο στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή μας –όλοι έχουμε να διηγηθούμε ιστορίες γραφειοκρατικής τρέλας– παραμένει αόρατο για την πεζογραφία, και αυτό μοιάζει κάπως παράδοξο, αφού το μυθιστόρημα ως είδος καταπιάνεται κατεξοχήν με την προβληματική διάσταση της πραγματικότητας. Προφανώς ένας λόγος για τον οποίο το θέμα δεν έχει αξιοποιηθεί επαρκώς είναι η έλλειψη πληροφοριών εκ των έσω, πληροφοριών απαραίτητων τόσο ως πρωτογενές υλικό όσο και ως δευτερεύουσα πραγματολογική λεπτομέρεια για τη σύνθεση της πλοκής. Κυρίως όμως μου φαίνεται ότι η στάση αυτή αντανακλά την απαξίωση με την οποία αντιμετωπίζεται συνολικά το Δημόσιο στη συνείδηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού – του μέρους που δεν εμπλέκεται άμεσα σε αυτό.

Ένα ζήτημα που καταλαμβάνει τόσο χώρο στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή μας –όλοι έχουμε να διηγηθούμε ιστορίες γραφειοκρατικής τρέλας– παραμένει αόρατο για την πεζογραφία, και αυτό μοιάζει κάπως παράδοξο.

Σε όποια όχθη κι αν στέκεται κανείς, της διοίκησης ή του πολίτη, διάχυτη είναι (αν και για διαφορετικούς λόγους) η βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι τα πράγματα δεν πρόκειται (ή δεν πρέπει) να αλλάξουν. Αισθάνεται επίσης ότι το θέμα έχει εξαντληθεί στον δημόσιο και τον ιδιωτικό διάλογο, οπότε δεν υπάρχει τίποτε άλλο να ειπωθεί – λάθος φυσικά, αφού η λογοτεχνία χειρίζεται διαφορετικά, και κυρίως ανιδιοτελώς, τα θέματά της.

Το πρώτο βιβλίο της Μαρίας Μαυρικάκη είναι ακριβώς ένα μυθιστόρημα εστιασμένο σε αυτά τα ζητήματα. Μια επιτροπή συγκροτείται και συνεδριάζει υπό το βλέμμα του Ευρωπαίου τοποτηρητή. Στόχος να μελετήσει και να προτείνει στον υπουργό τρόπους κοστολόγησης των υπηρεσιών υγείας, με βάση σχετική ευρωπαϊκή οδηγία. Οι προϋπάρχουσες σχέσεις και αντιπαλότητες μεταξύ των μελών οργιάζουν. Η απόπειρα για διαβούλευση της επιτροπής με τους εκπροσώπους των εμπλεκόμενων φορέων καταλήγει σε φιάσκο. Η επιτροπή διαλύεται άδοξα. Στη συνέχεια το υπουργείο στέλνει δύο από τα μέλη της επιτροπής σε ένα νησί του Αιγαίου προκειμένου να μελετήσουν επιτοπίως το ζήτημα και να εκδώσουν πόρισμα με βάση τα ευρήματά τους. Και αυτή η απόπειρα δεν θα τελεσφορήσει, καθώς η αρμόδια εμπειρογνώμων θα συγκρουστεί και πάλι με εργαζομένους και τοπικούς παράγοντες. Στο περιθώριο όλων αυτών των διεργασιών, το μυθιστόρημα παρακολουθεί τα μέλη της επιτροπής σε κάποιες στιγμές του ιδιωτικού τους βίου, κυρίως του αισθηματικού, σε μια προσπάθεια να τους φωτίσει από άλλη οπτική γωνία. Ο έρωτας όμως που διατρέχει τις σελίδες του βιβλίου είναι το είδος που κυνηγούν όσοι αδυνατούν να κάνουν σχέσεις ζωής ή έχουν ξοφλήσει με αυτές, ο έρωτας των αβέβαιων, μάταιων, ευκαιριακών ή συμφεροντολογικών σχέσεων.

Είναι ένα γλωσσικό ιδίωμα που ορισμένες στιγμές κακοποιεί βάναυσα τα ελληνικά, ωστόσο αποτυπώνει με μεγάλη ακρίβεια μια τρέχουσα γλωσσική πραγματικότητα. Τον ίδιο λόγο χρησιμοποιούν συχνά τα πρόσωπα στις ιδιωτικές τους συνομιλίες, σε απόλυτη αντίθεση προς τον αποστειρωμένο ή ξύλινο λόγο των συνεδριάσεων της επιτροπής.

Η αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ πρώτου και τρίτου προσώπου. Η τριτοπρόσωπη αφήγηση είναι γλωσσικά πιο στρωτή. Αντίθετα στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση, φορέας της οποίας είναι το στέλεχος του υπουργείου που έχει αναλάβει τη γραμματεία της επιτροπής, γίνεται χρήση ενός ιδιολέκτου που συντίθεται από διάφορες πηγές και παραπέμπει στην πιο ευτελή, τηλεοπτική κατά βάσιν, κουλτούρα. Είναι ένα γλωσσικό ιδίωμα που ορισμένες στιγμές κακοποιεί βάναυσα τα ελληνικά, ωστόσο αποτυπώνει με μεγάλη ακρίβεια μια τρέχουσα γλωσσική πραγματικότητα. Τον ίδιο λόγο χρησιμοποιούν συχνά τα πρόσωπα στις ιδιωτικές τους συνομιλίες, σε απόλυτη αντίθεση προς τον αποστειρωμένο ή ξύλινο λόγο των συνεδριάσεων της επιτροπής. Ωστόσο και στις δύο περιπτώσεις τα πρόσωπα μοιάζουν να φλυαρούν, στις μεν συνεδριάσεις χωρίς να καταλήγουν σε συμπέρασμα, στις δε προσωπικές επαφές χωρίς να πλησιάζουν μια λύση στα αδιέξοδά τους. Χαμένα στη φλυαρία και το περισπούδαστο ύφος, έχουν αιφνίδιες εκρήξεις ειλικρίνειας μόνο όταν τα πράγματα γίνονται σκούρα: όταν το στέλεχος του υπουργείου κατηγορείται για διπλοθεσία, όταν ο εφημερεύων γιατρός προσπαθεί να απωθήσει από το εξεταστήριο την έξαλλη εμπειρογνώμονα που θέλει να μάθει γιατί δεν χρεώνονται οι αλλοδαποί ασθενείς του νοσοκομείου.

Συνολικά οι άνθρωποι αυτοί είναι αφόρητα μικροί, ρηχοί, τετριμμένοι σε σχέση με το μέγεθος των ζητημάτων που διαχειρίζονται. Δεν μπορούν ούτε συλλογικά να λειτουργήσουν ούτε τις αγκυλώσεις τους να αποβάλουν, κι έτσι κατά κάποιο τρόπο η αποτυχία τους δεν εκπλήσσει. Πολλά από τα χαρακτηριστικά τους είναι εύκολα αναγνωρίσιμα στον νεοελληνικό βίο, ωστόσο πραγματικός πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι η αδάμαστη ελληνική γραφειοκρατία και το ανθρώπινο υλικό που τη στελεχώνει, σαν μια αδιαφοροποίητη μάζα ανεπαρκών και φλύαρων κηφήνων, που όλοι μεριμνούν κατά προτεραιότητα για την προσωπική τους επιβίωση. Μεταξύ τους ξεχωρίζει ως δειλή εξαίρεση μόνον η Φωτεινή (διόλου τυχαίο το όνομα): καταρτισμένη, εργατική, αλλά υπερβολικά προσκολλημένη στο καθήκον και τους κανόνες του, μέσα σε ένα σύστημα που δεν την υποστηρίζει, χάνει συχνά την αίσθηση της πραγματικότητας, γεγονός που δεν της επιτρέπει να είναι, αυτή τουλάχιστον, αποτελεσματική.

Η γεύση του τέλους σαφέστατα πικρή, αντίθετα από τη θολή τύχη του πορίσματος της επιτροπής, ο πρόεδρος της οποίας περιχαρής ανακεφαλαιώνει στο τέλος: «Μεγάλη δοκιμασία, έτσι; Ήρθαμε αντιμέτωποι με την αδράνεια του παρελθόντος και βγήκαμε παλικάρια [...]».

Πολλά τα ερωτήματα που γεννά ένα τέτοιο βιβλίο ως προς τη στόχευσή του. Θέλει να καταγγείλει; Να δείξει τη μικρότητα και την ανεπάρκεια των κρατικών αξιωματούχων, από την οποία τρέφεται η ανεπάρκεια των δομών του κράτους; Θέλει να θέσει ένα θέμα με τόσο τεράστιες διαστάσεις και προεκτάσεις, το οποίο μόνο μέσω του χιούμορ μπορεί να προσεγγιστεί χωρίς να μετατραπεί σε ταφόπλακα; «Η ένωση μιας επιπόλαιης φόρμας και ενός σοβαρού θέματος αποκαλύπτει τα δράματά μας», γράφει ο Κούντερα στην Τέχνη του μυθιστορήματος. Όντως εδώ ο τρόπος επεξεργασίας έχει οδηγήσει σε ελάφρυνση του υλικού, σε αποφόρτισή του από το πλεονάζον φορτίο οργής και απόγνωσης για μια κατάσταση που υπονομεύει το ελληνικό κράτος από τη σύστασή του. Η γεύση του τέλους σαφέστατα πικρή, αντίθετα από τη θολή τύχη του πορίσματος της επιτροπής, ο πρόεδρος της οποίας περιχαρής ανακεφαλαιώνει στο τέλος: «Μεγάλη δοκιμασία, έτσι; Ήρθαμε αντιμέτωποι με την αδράνεια του παρελθόντος και βγήκαμε παλικάρια. Μόνο που με τη στάση μας δημιουργήσαμε συνθήκες έκρηξης!» κάτι που μόνο ως ειρωνικός υπαινιγμός της συγγραφέως για τη λειτουργία του ελληνικού Δημοσίου μπορεί να εκληφθεί. Πρόκειται όμως για ειρωνεία που ορισμένες στιγμές υπονομεύει τον εαυτό της ακριβώς λόγω της μετατόπισης του κέντρου βάρους προς το ευτράπελο. Ανασύροντας πάντως από την αφάνεια αυτό το εν πολλοίς ανέγγιχτο από τους μυθιστοριογράφους υλικό, το Περαστικά πετυχαίνει τελικά να σαρκάσει με την αντίσταση του συστήματος σε κάθε απόπειρα αλλαγής του.

* Η ΕΛΙΑΝΑ ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο της βιβλίο, η νουβέλα «Μακάρι να ήσουν εδώ» (εκδ. Κέδρος).


altΠεραστικά
Μαρία Μαυρικάκη
Αίολος 2019
Σελ. 310, τιμή εκδότη €14,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (μυθιστόρημα) – Το αρχαίο δράμα συναντά τον ευαγγελικό μυστικισμό σε ένα κείμενο ανοιχτό σε ερμηνείες

«Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (μυθιστόρημα) – Το αρχαίο δράμα συναντά τον ευαγγελικό μυστικισμό σε ένα κείμενο ανοιχτό σε ερμηνείες

Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Χωματηνού «Βρίκελοι» (εκδ. Κίχλη). Εικόνα: Ο πίνακας του Νικόλαου Γύζη «Κεφαλή του Αρχαγγέλου».

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το να βρίσκεσαι ξαφνικά σε μια ομιχλώδη και βαλτώδη λογοτεχνική...

«Αίτημα» της Άντζελας Δημητρακάκη και του Δημήτρη Κεχρή – Μοναξιά και συντροφικότητα στα χρόνια της πανδημίας

«Αίτημα» της Άντζελας Δημητρακάκη και του Δημήτρη Κεχρή – Μοναξιά και συντροφικότητα στα χρόνια της πανδημίας

Για το βιβλίο μυθοπλασίας της Άντζελας Δημητρακάκη, με φωτογραφίες του Δημήτρη Κεχρή «Αίτημα» (εκδ. Τόπος). © Δημήτρης Κεχρής

Γράφει η Μαρία Μοίρα

Και ξαφνικά ο πλανήτης κράτησε την ανάσα του αιφνιδιασμένος. Μια ευεργετική ...

«Η γραφή των κυμάτων» του Γιώργου Παπαδάκη (κριτική) – Έρωτας και πολιτική, παιδί και μνήμες

«Η γραφή των κυμάτων» του Γιώργου Παπαδάκη (κριτική) – Έρωτας και πολιτική, παιδί και μνήμες

Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Παπαδάκη «Η γραφή των κυμάτων» (εκδ. Εστία). Κεντρική εικόνα: Ziad Antar, Wa © Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Ο Βασίλης Αλεξάκης έλεγε ότι για να φτιάξεις μια στιβαρή μυθιστορηματική δομ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Οι ζωές των ζώων» του Τζ. Μ. Κουτσί (νουβέλα) – Φιλόσοφοι, ποιητές και επιστήμονες απέναντι στις γενοκτονίες ζώων

«Οι ζωές των ζώων» του Τζ. Μ. Κουτσί (νουβέλα) – Φιλόσοφοι, ποιητές και επιστήμονες απέναντι στις γενοκτονίες ζώων

Για τη νουβέλα του Τζ. Μ. Κουτσί (J. M. Coetzee) «Οι ζωές των ζώων» (εισ. Ευγενία Μυλωνάκη, μτφρ. Γιάννης Μολυνδρής, εκδ. Κύκλος). Εικόνα: Από την έκδοση του Princeton University Press.

Γράφει ο Παναγιώτης Τσιαμούρας

...
Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Λογοτεχνικά Βραβεία Jean Moreas: Οι βραχείες λίστες στις πέντε κατηγορίες

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των Διεθνών Λογοτεχνικών Βραβείων Jean Moreas ανακοίνωσαν τις βραχείες λίστες για βιβλία που εκδόθηκαν το 2025.

Επιμέλεια: Book Press

Οι Επιτροπές Ποίησης και Πεζογραφίας των ...

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης – Τρεις ταινίες και απονομή του Onassis Film Award

Το Ίδρυμα Ωνάση συμμετείχε στο 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με τρεις ταινίες. Παράλληλα, απένειμε για έκτη χρονιά το Onassis Film Award, το οποίο φέτος απέσπασε η ταινία «Mignon» της Σοφίας Γεωργοβασίλη.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

«Παιχνίδι σκιών» του Τιμ Μάρσαλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ [Tim Marshall] «Παιχνίδι σκιών – Η πρώτη πράξη του νέου ψυχρού πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης» (μτφρ. Σπύρος Κατσούλας, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστό...

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

«Από το ένα στο άλλο» της Μαρίτσας Περ. Ράλλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαρίτσας Περ. Ράλλη «Από το ένα στο άλλο 10+1 διηγήματα», η οποία θα κυκλοφορήσει, στη σειρά «Τα αειθαλή», αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Τόπος. Κεντρική εικόνα: Η Μ. Ράλλη σε νεανική φωτογραφία (studio Nelly’s), από το Αρχείο της Μαρίας Ράλλη – ΜΙΕΤ, Λογ...

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

«Η γυναίκα συγγραφέας» της Φελισιτέ ντε Ζανλίς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φελισιτέ ντε Ζανλίς [Félicité de Genlis] «Η γυναίκα συγγραφέας» (μτφρ. Διονύσης Γιαννάτος, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο: Μαρία Σπυριδοπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Ροές.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

Τι διαβάζουμε τώρα; 15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας – Βραβευμένα, παραγνωρισμένα, ντεμπούτα

15 βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας που ξεχωρίσαμε από την πρόσφατη βιβλιοπαραγωγή. Ανάμεσά τους, κάποια βραβευμένα, κάποια παλαιότερα, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, κάποια λογοτεχνικά ντεμπούτα. 

...

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Τι διαβάζουμε τώρα; Έξι μουσικές (αυτο)βιογραφίες

Έξι σημαντικές προσωπικότητες από τον χώρο της μουσικής (αυτο)βιογραφούνται και αποκαλύπτουν τις προσωπικές τους διαδρομές, μέσα από τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες, προς τη δημιουργία του έργου τους.

Επιλογή-παρουσίαση: Κώστας Αγοραστός

Πολλοί είναι ...

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τι διαβάζουμε τώρα; Τρία καλά αστυνομικά, νέα και κλασικά μυστήρια

Τρία καλά αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Φώτης Δούσος, Γιάννης Μαρής, Αντόνιο Μαντσίνι. Αντισυμβατικοί αστυνομικοί, αδικία και δωσιλογισμός σε λιτή αφήγηση και μεσογειακό νουάρ για το δικαίωμα στην αυτοδικία. ©istock

Επιλογή-παρουσίαση: Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ