Ένα πολύπτυχο μυθιστόρημα, αντίδοτο στη βία

Με μπορχεσιανή ψυχραιμία, ακριβολογία που αγγίζει τις πιο καλές στιγμές του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, και χιούμορ φερμένο από την άλλη μεριά της απόγνωσης, ο συγγραφέας του αφηγείται τρόμους σαν να αφηγείται κήπους, κι αυτή είναι η δύναμη της λογοτεχνικής προσφοράς του.

Όλες οι ιστορίες στο βιβλίο Ο Τσάρος της αγάπης και της τέκνο, που διάβασα απνευστί, είναι έτσι πλεγμένες και μπλεγμένες ώστε να σχηματίζουν ένα πολύπτυχο μυθιστόρημα. Με μπορχεσιανή ψυχραιμία, ακριβολογία που αγγίζει τις πιο καλές στιγμές του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, και χιούμορ φερμένο από την άλλη μεριά της απόγνωσης, ο συγγραφέας του αφηγείται τρόμους σαν να αφηγείται κήπους, κι αυτή είναι η δύναμη της λογοτεχνικής προσφοράς του.

Ήδη από το πρώτο του μυθιστόρημα, τον Αστερισμό Ζωτικών Φαινομένων (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος), ο Anthony Marra (Ουάσινγκτον, 1984) έπεισε τόσο το λεγόμενο ευρύ κοινό όσο και τους λεγόμενους λίαν απαιτητικούς αναγνώστες για τι λογής θαύματα είναι ικανός ένας άνθρωπος προικισμένος με ταλέντο —όλοι ξέρουμε ότι δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι το ταλέντο, αλλά ευτυχώς κάμποσοι διατηρούμε την άδολη ικανότητα να το αναγνωρίζουμε περίπου όπως τον έρωτα, με την πρώτη ματιά—, και μάλιστα με ταλέντο που ξέρει να περιπλανιέται γόνιμα στο παρελθόν της λογοτεχνίας, στο χάος των διαδόσεων και των θρύλων, στις ιστορίες που ακούει κανείς στα καπηλειά της δυστυχίας, και παντού όπου υπάρχουν άνθρωποι διατεθειμένοι να διηγηθούν φρίκες/βάσανα/λαχτάρες/έρωτες/γεννητούρια/θανάτους/αναστάσεις. Ο Marra έχει αυτί.

Μουσικό αυτί. Εξ ου και η συμμετρική διευθέτηση των εννέα ιστοριών που συνθέτουν (μουσικά), το μυθιστόρημά του (διότι, ας το ξαναπούμε, περί μυθιστορήματος πρόκειται), σε δύο πλευρές όπως στους δίσκους βινυλίου. Που παίζονται πρώτη η Πλευρά Α´ και κατόπιν η Πλευρά Β´, με ένα Διάλειμμα όμως, το οποίο τις συνενώνει, δεν δημιουργεί χάσμα ή χάσιμο αλλά ακριβώς συνένωση. Τέσσερα τραγούδια/ιστορίες η Πλευρά Α´: 1. Η λεοπάρδαλη (Λένινγκραντ, 1937), 2. Εγγονές (Κιρόφσκ, 1937-2013), 3. Γραφείο Ταξιδίων του Γκρόζνι (Γκρόζνι, 2003), 4. Αιχμάλωτος του Καυκάσου (Υψίπεδα της Τσετσενίας, 2000). Τέσσερα τραγούδια/ιστορίες και η Πλευρά Β´: 1. Λύκος του Λευκού Δρυμού (Κιρόφσκ, 1999), 2. Παλάτι του λαού (Αγία Πετρούπολη, 2001), 3. Μια περιοδική έκθεση (Αγία Πετρούπολη, 2011-2013), 4. Το τέλος (Διάστημα, έτος άγνωστο). Και, Διάλειμμα: Ο Τσάρος της αγάπης και της τέκνο (Αγία Πετρούπολη, 2001 — Κιρόφσκ, Δεκαετία του 1990). Παρεμπιπτόντως, θυμίζω ότι έτσι, σαν δίσκο LP, είχε διευθετήσει το αφηγηματικό υλικό του και ο αείμνηστος Χρήστος Βακαλόπουλος στις Νέες Αθηναϊκές Ιστορίες (εκδ. Εστία, 1988), με τη διαφορά ότι, εν προκειμένω, κάθε πλευρά είχε πέντε τραγούδια/ιστορίες, και δεν υπήρχε διάλειμμα.

Ο Anthony Marra

Οι εννέα ιστορίες του Marra είναι γεμάτες βία — η βία του ζωγράφου-λογοκριτή που αφαιρεί και το παραμικρό ίχνος ζωής από εκείνους που έχουν πέσει σε δυσμένεια και αφανίζονται με συνοπτικές διαδικασίες κατά την περίοδο των εκκαθαρίσεων μετά την περιβόητη «ανεξιχνίαστη» δολοφονία του Κίροφ (1934), η βία της ανήλικης που καταδίδει την ίδια της τη μάνα, για να υποστεί, με τη σειρά της, τη βία του τραγικού της πατέρα όταν τη σέρνει στον τόπο εξόντωσης της μάνας της, η βία του γκάνγκστερ και μισθοφόρου που έχει προηγουμένως γευτεί τη βία ενός πανίσχυρου διεφθαρμένου συστήματος, το οποίο του στερεί κάθε άλλη προοπτική πέρα από τη χρήση βίας, η βία της καλλονής που πατάει, θέλει-δε-θέλει πάνω σε πτώματα προκειμένου να αναρριχηθεί σε μια κορυφή στην οποία, βέβαια, δεν θα μείνει και πολύ, η βία που βασιλεύει στο Γκρόζνι της Τσετσενίας, στο Λένινγκραντ, στον Αρκτικό Κύκλο, στη δεκαετία του 1990, το 2001, το 1937, το 2013, αλλά και στον άχρονο χώρο των ονείρων, και στο απροσδιόριστο διάστημα, παντού και πάντοτε, πότε έτσι και πότε αλλιώς.

«Χρειάζεται όλη η κρατική εξουσία για να διαγράψει ένα πρόσωπο, αλλά μόνο το σφάλμα ενός ατόμου —αν έτσι λένε τώρα τη μνήμη— για να το διασώσει».

Οι εννέα ιστορίες του Marra είναι γεμάτες με αντίδοτα που αντιμάχονται τη βία — το αντίδοτο του άξαφνα εξοπλισμένου με ιδιοφυΐα πείσματος να επιμείνεις στην ανθρώπινη διάσταση και να μην αποκτηνωθείς απολύτως, όπως συμβαίνει με τον ζωγράφο-λογοκριτή, ο οποίος συλλαμβάνει την ιδέα να ενθέσει σε κάθε φωτογραφία που λογοκρίνει την εικόνα του αδελφού του που έχει κηρυχθεί «ένοχος θρησκευτικού ραντικαλισμού» και έχει εξαφανιστεί από παντού και το παραμικρό ίχνος του, το αντίδοτο του έρωτα και της αγάπης που παίρνει τα ηνία και σώζει την όραση μιας επιμελήτριας εκθέσεων, θύματος βομβαρδισμού της Τσετσενίας από τους Ρώσους, το αντίδοτο της απείθειας στην ίδια σου την προκαθορισμένη από τα γεγονότα διαδρομή και η μεταστροφή σου από φονική μηχανή σε ακτήμονα καλλιεργητή για λογαριασμό του υποτιθέμενου, και επιβεβλημένου, από τα γεγονότα πάντα, εχθρού σου. Και ούτω καθεξής. Βία και αντίδοτο, ιδού η διαλεκτική του Marra στον Τσάρο της αγάπης και της τέκνο (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Και φοβάμαι πως αν πω κι άλλα τέτοια, ίσως κάτι αφαιρέσω από την απόλαυση του αναγνώστη.

Περιορίζομαι, λοιπόν, στην παράθεση ορισμένων φράσεων που δείχνουν τον συνδυασμό φαντασίας, ευρυμάθειας, ακρίβειας, ιστορικής γνώσης, χιούμορ, και μεθόδου του Marra, και σε μία συνοπτική κατακλείδα, τύπου «στάτους στο φέισμπουκ».

Οι φράσεις:        

Η κατακλείδα: Θαυμαστό γράψιμο. Θαυμαστή μετάφραση. Θαυμαστή έκδοση.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο
Anthony Marra
Μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Ίκαρος 2016
Σελ. 372, τιμή εκδότη €15,90

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ANTHONY MARRA